در سال 250 هجرى . / 864 ميلادى حسن بن زيد علوى فرمانفرماى آن ناحيه شد و تا سال 271 هجرى / 884 ميلادى . آنجا را اداره مىكرد - مگر در طى چند وقفهء كوتاه كه در فرمانروائى او پديد آمد . بنابراين نهضت شيعه در اين مورد بر اثر نقض منافع روستائيان پديد آمده بوده . ظاهرا قيامى كه در سال 301 هجرى / 14 - 913 ميلادى حسن بن على الاطروش كه از اخلاف على شمرده مىشده - عليه سامانيان برپا كرد نيز داراى چنين جنبه و ويژگئى بوده . حسن با موفقيت تمام آئين اسلام را در ديلم منتشر ساخت « 1 » و مردم را به سوى خويش جلب نمود و وجهه و محبوبيت عامهء خود را تا پايان عمر حفظ كرد . مورخان بيغرض « 2 » با تحسين و ترحيب از حكومت دادگرانهء او صحبت مىدارند . از ديگرسو بيرونى « 3 » ، كه در تحت تأثير و نفوذ سنن باستانى ايران بوده ، حسن را متهم مىسازد كه سازمان خاندانى را كه فريدون افسانه‌اى برقرار ساخته بود نابود كرده . وى چنين مىگويد : فريدون اشخاص را به فرمانروائى خاندان‌هاى ايشان و خانواده‌هاى ايشان و اخلاف ايشان معين و منصوب كرد و نام « كدخدا » بر ايشان نهاد كه به معنى سرور آن خاندان است . الناصر الاطروش اين رسم را برانداخت و دورانى را بازگرداند كه راهزنان مانند افراد ( واقعى ) كدخدا بودند » . از اين گفته‌ها پيداست كه حسن حقوق صاحبان املاك خاندان‌ها را پايمال ساخت . بديهى است كه در خراسان و ماوراء النهر سخنى از اين گونه اقدامات

--> ( 1 ) - ابن الاثير ، چاپ تورنبرگ ، V I I I ، 61 . ( 2 ) - همانجا ، 64 ؛ طبرى ، I I I ، 2292 . ( 3 ) - « آثار الباقيه » ، چاپ زاخائو ، 224 ؛ ترجمهء زاخائو ، 210 .